Analizë Juridike e Çështjes para Dhomave të Specializuara kundër Ish-Udhëheqësve të UÇK-së

Rasti kundër Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Jakup Krasniqi dhe Rexhep Selimi - midis realitetit operacional të viteve 1998-1999 dhe kërkesës së Prokurorisë për dënime prej 45 vitesh burg

HYRJE - PROBLEMI JURIDIK QENDROR

(1) Në thelbin e çdo procesi penal ndërkombëtar qëndron tensioni midis universalitetit të normës juridike dhe realitetit konkret historik në të cilin ajo normë zbatohet. Ky tension bëhet veçanërisht i mprehtë kur drejtësia penale përpiqet të gjykojë ngjarje të ndodhura në një territor ku rendi institucional ka pushuar së ekzistuari dhe ku aktorët veprojnë në kushte të një kaosi të thellë operacional. Rasti i ndjekjes penale kundër ish-udhëheqësve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) para Dhomave të Specializuara në Hagë paraqet pikërisht këtë dilemë themelore, duke ngritur pyetje mbi mënyrën se si standardet universale të së drejtës aplikohen në realitete të fragmentuara historike dhe institucionale.¹

(2) Ky shkrim nuk synon të relativizojë ndalimin absolut të krimeve kundër civilëve, as të mohojë mundësinë që individë të lidhur me formacione të armatosura të kenë kryer akte të paligjshme gjatë ose pas konfliktit të viteve 1998-1999. Parimi se askush nuk ka licencë për të vrarë mbetet themeli i së drejtës ndërkombëtare humanitare dhe i rendit juridik modern. Megjithatë, pranimi i këtij parimi nuk përjashton nevojën për të analizuar me rigorozitet juridik kushtet reale në të cilat pretendohet se lind përgjegjësia penale individuale. Pyetja nuk është vetëm normative, por edhe metodologjike: në çfarë mase mund të transferohen konceptet e përgjegjësisë së strukturuar në një kontekst ku vetë struktura institucionale është e paqëndrueshme?

(3) Pyetja qendrore juridike që shtrohet nuk është nëse kanë ndodhur krime, por nëse përgjegjësia për to mund të imputohet ligjërisht ndaj udhëheqjes së një force jo-shtetërore në rrethana ku mungonte një autoritet shtetëror funksional dhe ku kontrolli efektiv mbi territorin dhe mbi individët e armatosur ishte thelbësisht i fragmentuar. Kjo pyetje kërkon një analizë që tejkalon narrativat politike dhe fokusohet në kriteret konkrete të përgjegjësisë komanduese, në standardin e "kontrollit efektiv", dhe në marrëdhënien midis kaosit faktik dhe imputimit penal.²

(4) Në jurisprudencën ndërkombëtare, përgjegjësia penale e udhëheqjes nuk lind nga pozicioni formal apo nga rëndësia simbolike e një figure politike ose ushtarake. Ajo kërkon prova të qarta për ekzistencën e autoritetit real mbi vartësit, për dijeninë mbi krimet dhe për dështimin për të ndërmarrë masa të arsyeshme për parandalimin ose ndëshkimin e tyre. Kur këto elemente analizohen jashtë kontekstit operacional real, ekziston rreziku që përgjegjësia juridike të ndërtohet mbi premisa teorike që nuk përputhen me realitetin historik.

(5) Konflikti në Kosovë u zhvillua në një situatë asimetrike dhe në një periudhë të karakterizuar nga shpërbërja e strukturave institucionale, nga dhuna sistematike shtetërore dhe nga zhvendosje masive të popullsisë civile. Në kushte të tilla, kufiri midis strukturës së organizuar ushtarake dhe veprimeve spontane të individëve ose grupeve të decentralizuara bëhet juridikisht vendimtar. Pyetja thelbësore është nëse sistemi penal ndërkombëtar arrin ta dallojë këtë diferencë, apo nëse rrezikon të projektojë një model ideal të komandës mbi një realitet faktik të fragmentuar.³

(6) Kjo analizë argumenton se rreziku më i madh nuk qëndron në ndjekjen penale të krimeve individuale, por në transformimin e dështimit për të kontrolluar një situatë anomike në një narrativë të qëllimit kriminal të organizuar. Nëse mungesa e rendit institucional interpretohet si provë indirekte e një plani kriminal, atëherë drejtësia penale mund të kalojë nga identifikimi i përgjegjësisë individuale në ndërtimin retrospektiv të një strukture kriminale që nuk korrespondon domosdoshmërisht me realitetin historik.

(7) Për këtë arsye, analiza që vijon do të fokusohet në marrëdhënien midis kohës juridike dhe realitetit faktik të konfliktit - një dallim që shpesh neglizhohet në proceset penale ndërkombëtare. Aplikimi i standardeve të një rendi institucional të stabilizuar mbi një periudhë të karakterizuar nga kolapsi institucional ngre pyetje serioze mbi kufijtë e përgjegjësisë komanduese dhe mbi rrezikun e retroaktivitetit konceptual në interpretimin juridik.

PJESA II

REKONSTRUKSIONI JURIDIK I REALITETIT OPERACIONAL NË KOSOVË (1998-1999)

(8 ) Analiza e përgjegjësisë penale ndërkombëtare kërkon një rikonstruksion të saktë të realitetit operacional në të cilin vepronin aktorët e konfliktit. Pa këtë hap, ekziston rreziku që përgjegjësia të projektohet mbi struktura teorike dhe jo mbi kapacitete reale. Në rastin e Kosovës gjatë viteve 1998-1999, territori karakterizohej nga shpërbërja e rendit juridik, mungesa e një autoriteti shtetëror funksional dhe ekzistenca e operacioneve të vazhdueshme ushtarake që krijonin një situatë të paqëndrueshme dhe të fragmentuar.⁴

(9) Kolapsi institucional nuk përbënte thjesht një sfond historik, por një element juridikisht relevant. Në mungesë të monopolit shtetëror të forcës, territori u transformua në një hapësirë ku aktorë të ndryshëm - forca shtetërore, struktura paramilitare, formacione të armatosura lokale dhe grupe spontane - operonin në mënyrë paralele dhe shpesh pa koordinim të centralizuar. Në këtë kontekst, koncepti klasik i zinxhirit komandues duhet analizuar me kujdes, sepse ekzistenca e një strukture nominale nuk përkthehet automatikisht në kontroll efektiv.

(10) Zhvendosjet masive të popullsisë civile dhe operacionet ushtarake të vazhdueshme krijuan një realitet ku territori ndryshonte kontroll në mënyrë të shpejtë dhe ku komunikimi operacional ishte i ndërprerë ose i pamundur. Raportet ndërkombëtare të kohës dokumentojnë një situatë të fragmentimit territorial dhe të shpërndarjes së grupeve të armatosura, duke e bërë shumë të vështirë ushtrimin e autoritetit të centralizuar.⁵

(11) Në analizën juridike të përgjegjësisë komanduese, një nga pyetjet themelore është nëse udhëheqja kishte mundësi reale për të zbatuar urdhra disiplinorë dhe për të monitoruar zbatimin e tyre. Kur infrastruktura komunikative është e dëmtuar, kur territorët janë të paqëndrueshëm dhe kur njësitë veprojnë në mënyrë autonome, diferenca midis autoritetit formal dhe kontrollit efektiv bëhet thelbësore. Jurisprudenca ndërkombëtare ka theksuar vazhdimisht se kontrolli efektiv nuk mund të prezumohet - ai duhet të provohet konkretisht.⁶

(12) Për më tepër, vakuumi institucional pas konfliktit krijoi një periudhë të karakterizuar nga mungesa e mekanizmave të zbatimit të ligjit. Në një mjedis ku policia shtetërore nuk funksiononte dhe ku strukturat ndërkombëtare ende nuk kishin konsoliduar praninë e tyre, përgjegjësia për rendin publik mbetej e paqartë dhe e shpërndarë. Ky realitet nuk përjashton mundësinë e krimeve individuale, por ngre pyetje serioze mbi aftësinë reale të çdo strukture jo-shtetërore për të parandaluar sistematikisht veprime të decentralizuara.

(13) Një analizë juridike e ndershme duhet të dallojë midis një organizimi ushtarak minimal për qëllime rezistence dhe ekzistencës së një aparati të centralizuar me kapacitet të plotë kontrolli. Në mungesë të këtij dallimi, ekziston rreziku që fragmentimi i realitetit operacional të interpretohet si organizim kriminal, ndërsa në fakt mund të reflektojë vetëm kushtet strukturore të luftës dhe të kolapsit institucional.

(14) Prandaj, rekonstruksioni juridik i realitetit operacional sugjeron se çdo analizë e përgjegjësisë duhet të fillojë nga kapacitetet reale të kontrollit dhe jo nga supozime abstrakte mbi hierarkinë. Vetëm nëse provohet se ekzistonte një strukturë funksionale që mund të ushtronte kontroll të vazhdueshëm dhe efektiv mbi individët e armatosur, mund të shtrohet seriozisht çështja e imputimit penal ndaj udhëheqjes.

PJESA III
KOHA JURIDIKE DHE KOHA E KAOSIT - LEGAL TIME VS REALITETI OPERACIONAL

(15) Një nga vështirësitë më të mëdha metodologjike në drejtësinë penale ndërkombëtare qëndron në mënyrën se si sistemi juridik trajton kohën. E drejta operon brenda një koncepti të caktuar temporal - një kohë juridike (legal time) që presupozon ekzistencën e institucioneve funksionale, të zinxhirëve të përgjegjësisë dhe të mekanizmave të kontrollit. Ky model temporal nuk është neutral; ai është produkt i shteteve të stabilizuara dhe i rendit institucional modern.⁷

(16) Konfliktet e armatosura, veçanërisht ato të karakterizuara nga kolapsi institucional, krijojnë një realitet temporal të ndryshëm - një kohë anomike ku normat ekzistojnë formalisht, por mekanizmat për zbatimin e tyre janë të fragmentuar ose të munguar. Në këtë realitet, vendimmarrja nuk zhvillohet në kushte të kontrollit të plotë racional, por në një mjedis ku informacioni është i paplotë, komunikimi është i ndërprerë dhe autoriteti është i shpërndarë.

(17) Kur gjykatat ndërkombëtare analizojnë ngjarje të ndodhura në këtë kohë anomike duke përdorur standarde të krijuara për kohë institucionale, ekziston rreziku i një disonance metodologjike. Vendimet e marra në një realitet të kaosit mund të interpretohen retrospektivisht si dështime të qëllimshme ose si pjesë e një politike të organizuar, edhe kur ato reflektojnë thjesht kufizimet strukturore të momentit historik.

(18) Koncepti i kohës juridike bëhet veçanërisht relevant në analizën e përgjegjësisë komanduese. Standardi i "knew or should have known" presupozon akses në informacion dhe mundësi reale reagimi. Në një situatë ku informacioni qarkullon në mënyrë fragmentare dhe ku autoriteti është i decentralizuar, pyetja juridike duhet të jetë nëse këto presupozime janë realiste apo nëse ato projektojnë një model ideal mbi një realitet të paqëndrueshëm.⁸

(19) Një tjetër aspekt i rëndësishëm është rreziku i retroaktivitetit konceptual. Ky fenomen ndodh kur një realitet historik interpretohet përmes kategorive juridike që nuk ishin operacionalisht të disponueshme në momentin e ngjarjeve. Nuk bëhet fjalë për retroaktivitet normativ - pasi normat kundër krimeve ndërkombëtare ekzistonin - por për retroaktivitet në mënyrën se si konceptualizohet aftësia për kontroll dhe parandalim.

(20) Nëse koha e kaosit interpretohet sikur të ishte kohë institucionale, atëherë mungesa e kontrollit mund të perceptohet si tolerim i qëllimshëm dhe fragmentimi operacional si strukturë kriminale. Një analizë juridike e kujdesshme duhet të shmangë këtë transformim konceptual dhe të dallojë midis përgjegjësisë reale dhe projeksioneve retrospektive.

(21) Prandaj, dallimi midis legal time dhe realitetit operacional nuk është një abstraksion filozofik, por një instrument analitik për të testuar vlefshmërinë e imputimit penal. Nëse standardet juridike aplikohen pa këtë filtër metodologjik, ekziston rreziku që drejtësia penale ndërkombëtare të gjykojë jo vetëm veprimet e individëve, por edhe kufizimet strukturore të historisë.

PJESA IV
TESTI JURIDIK I PËRGJEGJËSISË KOMANDUESE

(22) Përgjegjësia komanduese përbën një nga doktrinat më të zhvilluara në të drejtën penale ndërkombëtare, por edhe një nga më të ndjeshmet metodologjikisht. Ajo nuk synon të penalizojë pozitën hierarkike si të tillë, por të identifikojë raste ku një individ me autoritet real ka dështuar të parandalojë ose ndëshkojë krime që ndodhën nën kontrollin e tij efektiv. Ky standard kërkon analizë të kujdesshme të realitetit operacional dhe nuk mund të bazohet vetëm në status formal ose rol politik.⁹

(23) Jurisprudenca ndërkombëtare ka vendosur tre elemente themelore për aplikimin e përgjegjësisë komanduese: (a) ekzistenca e marrëdhënies komandë - vartësi; (b) kontrolli efektiv mbi autorët e krimeve; dhe (c) dijenia aktuale ose konstruktive mbi krimet dhe dështimi për të ndërmarrë masa të arsyeshme për parandalimin ose ndëshkimin e tyre. Çdo analizë juridike që neglizhon njërin nga këta elemente rrezikon të transformojë përgjegjësinë komanduese në një formë përgjegjësie objektive, gjë që bie ndesh me parimet themelore të së drejtës penale.

(24) Elementi i parë - marrëdhënia komandë - vartësi - nuk mund të prezumohet vetëm nga fakti se një individ konsiderohet figurë udhëheqëse në një organizatë politike ose ushtarake. Në kontekstet e konfliktit asimetrik, strukturat organizative janë shpesh fluide dhe autoriteti formal nuk përkthehet domosdoshmërisht në autoritet operacional. Prandaj, pyetja juridike nuk është nëse ekzistonte një hierarki simbolike, por nëse ekzistonte një zinxhir real komandimi që funksiononte në praktikë.

(25) Elementi i dytë - kontrolli efektiv - është kriteri vendimtar. Jurisprudenca e tribunaleve ndërkombëtare ka theksuar vazhdimisht se kontrolli efektiv nënkupton aftësi reale për të dhënë urdhra dhe për të siguruar zbatimin e tyre. Në situata ku njësitë veprojnë në mënyrë autonome, ku komunikimi është i kufizuar dhe ku territori është i fragmentuar, prova e kontrollit efektiv bëhet jashtëzakonisht e vështirë dhe nuk mund të zëvendësohet nga supozime të përgjithshme mbi strukturën organizative.¹⁰

(26) Elementi i tretë - standardi "knew or should have known" - kërkon analizë të kujdesshme të aksesit real në informacion. Në një mjedis ku raportimi është i ndërprerë dhe ku rrjedha e informacionit është e pasigurt, imputimi i dijenisë duhet të bazohet në prova konkrete dhe jo në pritshmëri abstrakte mbi mënyrën se si një komandë ideale do të funksiononte.

(27) Nëse këto elemente analizohen në kontekstin e realitetit operacional të përshkruar në pjesët e mëparshme, lind pyetja nëse standardi juridik po aplikohet mbi bazën e kapaciteteve reale apo mbi një model normativ të komandës që nuk korrespondon me situatën faktike. Rreziku qëndron në transformimin e fragmentimit operacional në provë indirekte të organizimit kriminal, duke zhvendosur barrën e provës nga prokuroria tek supozimet strukturore.

(28) Një analizë e tillë mund të çojë në një inversion metodologjik: në vend që prokuroria të provojë kontrollin efektiv, mungesa e kontrollit interpretohet si dështim i qëllimshëm dhe rrjedhimisht si bazë për përgjegjësi penale. Ky inversion bie ndesh me parimin themelor të prezumimit të pafajësisë dhe me kërkesën për prova përtej dyshimit të arsyeshëm.

(29) Prandaj, testimi i përgjegjësisë komanduese nuk duhet të kufizohet në analizën e rolit formal të të akuzuarve, por duhet të fokusohet në pyetjen thelbësore: a ekzistonte realisht një strukturë që mund të ushtronte kontroll efektiv dhe të parandalonte sistematikisht veprimet e decentralizuara? Në mungesë të kësaj prove, imputimi penal rrezikon të bazohet në një model teorik dhe jo në realitetin juridikisht relevant.

PJESA V

NGA TEORIA TEK RASTI KONKRET - DHOMAT E SPECIALIZUARA DHE PROBLEMI I IMPUTIMIT PENAL

(30) Analiza e mësipërme nuk ka vlerë nëse mbetet në nivel abstrakt. Ajo duhet të testohet kundër realitetit konkret të ndjekjes penale që zhvillohet aktualisht para Dhomave të Specializuara në Hagë, ku ish-udhëheqës të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës akuzohen për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit të lidhura me ngjarje gjatë dhe menjëherë pas konfliktit të viteve 1998-1999.¹¹

(31) Teza qendrore e akuzës, siç rezulton nga deklarimet publike dhe përmbledhjet procedurale, nuk mbështetet domosdoshmërisht në pretendimin se të akuzuarit kanë kryer personalisht krime të veçanta, por në argumentin se ata ishin pjesë e një strukture të organizuar që kishte si qëllim shënjestrimin e individëve të konsideruar kundërshtarë ose bashkëpunëtorë. Në këtë kuptim, përgjegjësia e pretenduar nuk është individuale në kuptimin material, por strukturore në kuptimin organizativ.

(32) Pikërisht këtu lind tensioni midis analizës juridike dhe realitetit operacional të përshkruar në pjesët e mëparshme. Nëse struktura mbi të cilën mbështetet imputimi penal nuk demonstron kontroll efektiv mbi veprimet e decentralizuara në terren, atëherë rreziku është që përgjegjësia të ndërtohet mbi një model teorik organizimi dhe jo mbi kapacitete reale kontrolli.

(33) Kjo bëhet edhe më e rëndësishme kur vërehet se prokuroria kërkon dënime jashtëzakonisht të rënda - deri në dekada burgimi - pa pasur nevojë të provojë lidhje direkte midis të akuzuarve dhe akteve konkrete të dhunës. Një qasje e tillë mund të jetë juridikisht e pranueshme vetëm nëse provohet përtej dyshimit të arsyeshëm ekzistenca e një politike të koordinuar ose e një ndërmarrjeje kriminale të përbashkët.

(34) Në mungesë të provave të qarta për një plan të centralizuar, ekziston rreziku që ngjarjet e ndodhura në një periudhë të kaosit post-konfliktual të interpretohen si rezultat i një strategjie të organizuar, ndërsa ato mund të reflektojnë fragmentimin e realitetit operacional dhe veprimet autonome të aktorëve lokalë.

(35) Kjo nuk është një çështje retorike, por një problem metodologjik. Nëse standardet e përgjegjësisë komanduese aplikohen pa analizë të realitetit të kohës së kaosit, atëherë procesi penal rrezikon të transformojë dështimin për të kontrolluar një realitet të pakontrollueshëm në provë të një qëllimi kriminal.

(36) Prandaj, çështja që shtrohet nuk është vetëm nëse krime ndodhën, por nëse narrativi juridik që ndërtohet nga akuza përfaqëson një rekonstruksion të saktë të realitetit operacional apo një interpretim retrospektiv që i atribuon strukturë dhe qëllim një situate historike thelbësisht të fragmentuar.

PJESA VI

ASIMETRIA E KONFLIKTIT DHE RREZIKU I SIMETRISË ARTIFICIALE NË INTERPRETIMIN JURIDIK

(37) Një nga çështjet më të ndërlikuara në analizën juridike të konflikteve të armatosura është mënyra se si drejtësia ndërkombëtare përpiqet të ruajë neutralitet normativ përballë realiteteve historike thelbësisht asimetrike. Në teori, e drejta penale ndërkombëtare trajton individët dhe jo kolektivitetet, duke shmangur gjykimet mbi legjitimitetin politik të palëve ndërluftuese. Megjithatë, në praktikë, ekziston rreziku që kërkimi për një ekuilibër procedural të prodhojë një simetri artificiale narrative, ku palët në konflikt trajtohen sikur të operonin në kushte të barabarta strukturore, edhe kur realiteti historik tregon një asimetri të thellë në kapacitete, në kontroll territorial dhe në natyrën e dhunës së ushtruar.¹²

(38) Konflikti në Kosovë paraqet një shembull të qartë të një asimetrie të tillë. Nga njëra anë, ekzistonte një aparat shtetëror me struktura të organizuara ushtarake dhe policore që ushtronte dhunë sistematike dhe që kishte kontroll formal mbi territorin; nga ana tjetër, një formacion i armatosur jo-shtetëror që operonte në kushte të fragmentimit territorial, të mungesës së infrastrukturës institucionale dhe të zhvendosjeve masive të popullsisë civile. Kjo asimetri nuk justifikon krimet individuale, por është juridikisht relevante për të vlerësuar shkallën e kontrollit efektiv dhe aftësinë reale për parandalim. Kur kjo diferencë strukturore neglizhohet, ekziston rreziku që standardet juridike të aplikohen në mënyrë abstrakte, duke e zhveshur analizën nga konteksti operacional që është thelbësor për imputimin penal.

(39) Në kuadër të proceseve para Dhomave të Specializuara, kjo çështje merr rëndësi të veçantë, sepse narrativi juridik i akuzës mbështetet në ekzistencën e një strukture të organizuar që supozohet se kishte kapacitet për të ushtruar kontroll dhe për të ndjekur një politikë të caktuar represive. Nëse ky narrativ nuk analizohet në dritën e asimetrisë reale të konfliktit dhe të kohës së kaosit të përshkruar më sipër, ekziston rreziku që fragmentimi operacional të interpretohet si organizim i qëllimshëm. Në këtë mënyrë, drejtësia penale mund të krijojë një barazim konceptual midis një aparati shtetëror dhe një force rezistence jo-shtetërore, duke zhvendosur fokusin nga analiza e kapaciteteve reale drejt një modeli formal të përgjegjësisë.

(40) Rreziku i simetrisë artificiale nuk është vetëm teorik. Në historinë e drejtësisë ndërkombëtare, përpjekjet për të demonstruar paanshmëri shpesh kanë çuar në ndjekje penale që perceptohen si balancuese në nivel narrativ, edhe kur kontekstet faktike të palëve nuk janë të krahasueshme. Një qasje e tillë mund të minojë besueshmërinë e procesit juridik, sepse krijon përshtypjen se drejtësia kërkon ekuivalencë morale dhe jo përgjegjësi individuale të bazuar në prova konkrete. Në këtë kuptim, analiza e rastit të Kosovës duhet të pyesë nëse imputimi penal ndaj udhëheqjes së UÇK-së është rezultat i provave të mjaftueshme për një strukturë kriminale të organizuar, apo nëse ai reflekton një përpjekje për të krijuar një narrativë simetrike brenda një konflikti thelbësisht asimetrik.

PJESA VII

RETROAKTIVITETI KONCEPTUAL DHE PROJEKTIMI I MODELIT SHTETËROR MBI REALITETIN PARA-SHTETËROR

(41) Një nga rreziqet më të mëdha metodologjike në analizën e përgjegjësisë penale ndërkombëtare është ajo që mund të quhet retroaktivitet konceptual - një proces interpretativ në të cilin realitetet historike të karakterizuara nga fragmentimi institucional dhe mungesa e rendit shtetëror analizohen përmes kategorive juridike që presupozojnë ekzistencën e një sistemi të stabilizuar komandimi dhe kontrolli. Ndryshe nga retroaktiviteti normativ, i cili lidhet me aplikimin e ligjeve të reja mbi ngjarje të kaluara, retroaktiviteti konceptual ndodh kur standardet analitike të një kohe institucionale projektohen mbi një periudhë të kaosit operacional, duke krijuar një mospërputhje midis realitetit historik dhe kornizës juridike që përdoret për ta vlerësuar atë.¹³

(42) Në rastin e Kosovës gjatë viteve 1998-1999, ky rrezik bëhet veçanërisht i dukshëm për shkak të natyrës së aktorit të analizuar - një forcë e armatosur jo-shtetërore që operonte në një territor ku strukturat shtetërore ekzistuese ishin ose armiqësore ose të shpërbëra dhe ku institucionet e reja ende nuk kishin lindur. Kur analiza juridike supozon ekzistencën e një aparati komandues të ngjashëm me atë të një ushtrie shtetërore të konsoliduar, ajo mund të krijojë një model hipotetik të kontrollit që nuk korrespondon me realitetin operacional. Në këtë mënyrë, mungesa e kontrollit interpretohet si dështim i qëllimshëm dhe jo si pasojë e kushteve strukturore të konfliktit.

(43) Retroaktiviteti konceptual shfaqet gjithashtu në mënyrën se si interpretohet aftësia për parandalim. Standardi juridik kërkon që komandantët të marrin masa të arsyeshme për të parandaluar krimet kur ata kanë njohuri dhe kontroll efektiv. Por në një realitet para-shtetëror, ku autoriteti është i fragmentuar dhe ku strukturat disiplinore janë minimale ose në proces formimi, vetë nocioni i "masave të arsyeshme" duhet të analizojë kufizimet reale dhe jo të supozojë ekzistencën e instrumenteve që zakonisht janë të disponueshme vetëm në një sistem institucional të konsoliduar.¹⁴

(44) Ky problem bëhet edhe më kompleks kur gjykimi zhvillohet shumë vite pas ngjarjeve, në një kohë kur institucionet ekzistojnë dhe kur realiteti aktual krijon një iluzion të stabilitetit retrospektiv. Rreziku është që analiza juridike të ndërtojë një narrativë lineare të komandës dhe kontrollit, duke lexuar prapa në histori një nivel organizimi që në momentin e ngjarjeve mund të ketë qenë vetëm fragmentar ose aspirativ. Në këtë kuptim, drejtësia penale ndërkombëtare duhet të ruajë vetëdijen metodologjike për distancën kohore midis gjykimit dhe realitetit që gjykohet.

(45) Nëse retroaktiviteti konceptual nuk identifikohet dhe nuk korrigjohet, ai mund të çojë në një zhvendosje të fshehtë të barrës së provës. Në vend që prokuroria të demonstrojë ekzistencën reale të kontrollit efektiv dhe të një strukture funksionale, analiza juridike mund të nisë nga supozimi implicit se një strukturë e tillë duhej të ekzistonte dhe se mungesa e saj përbën vetë bazën e përgjegjësisë. Një qasje e tillë rrezikon të transformojë kufizimet strukturore të historisë në elementë kriminalizues, duke i atribuar qëllim dhe koherencë një realiteti që mund të ketë qenë thelbësisht kaotik.

PJESA VIII

KONKLUZIONI - KUJTESA JURIDIKE DHE RREZIKU I GJYKIMIT TË KAOSIT SI PLAN KRIMINAL

(46) Analiza e përgjegjësisë penale ndërkombëtare nuk mund të shkëputet nga realiteti historik dhe operacional në të cilin ndodhën ngjarjet që sot janë objekt gjykimi. Në rastin e Kosovës gjatë viteve 1998-1999, ky realitet karakterizohej nga një nivel i jashtëzakonshëm fragmentimi institucional dhe nga një situatë thellësisht kaotike në terren. Territori nuk kontrollohej në mënyrë të qëndrueshme nga një autoritet i vetëm, komunikimet ishin të ndërprera, zinxhirët komandues ishin të paqëndrueshëm dhe struktura të ndryshme të armatosura operonin në mënyrë të decentralizuar. Ky nuk ishte thjesht një kontekst historik - ai përbënte vetë kushtin operacional mbi të cilin duhet të vlerësohet çdo pretendim për kontroll efektiv dhe përgjegjësi komanduese.¹⁵

(47) Për më tepër, analiza juridike duhet të mbajë parasysh faktin se popullsia shqiptare e Kosovës nuk po vepronte në një vakuum moral apo historik, por në një realitet të formuar nga vite të tëra represioni shtetëror, diskriminimi sistemik dhe dhune të institucionalizuar. Kulmi i këtij realiteti u arrit gjatë viteve 1998-1999, kur operacionet ushtarake dhe policore prodhuan masakra të dokumentuara, zhvendosje masive të popullsisë civile dhe një spastrim etnik që çoi në dëbimin e qindra mijëra njerëzve nga shtëpitë e tyre. Ky fakt nuk shërben për të justifikuar krime individuale - por ai është juridikisht relevant për të kuptuar kushtet reale në të cilat lindën veprimet dhe kufizimet operative të çdo strukture të armatosur jo-shtetërore.¹⁶

(48) Në një realitet të tillë, ku një popull i tërë përjetonte trauma kolektive, humbje të vazhdueshme dhe shpërbërje të rendit social, ideja e një kontrolli të centralizuar dhe të qëndrueshëm mbi individë të armatosur bëhet objekt i analizës kritike. Dhuna e decentralizuar, veprimet spontane dhe reagimet individuale - megjithëse juridikisht të papranueshme - janë fenomene të njohura në situata të kolapsit institucional. Pyetja juridike nuk është nëse këto veprime ndodhën, por nëse ekzistonte një strukturë reale që mund t’i parandalonte ato në mënyrë sistematike dhe të qëndrueshme.

(49) Proceset para Dhomave të Specializuara duhet të përballen me këtë pyetje pa e reduktuar analizën në modele teorike të komandës që presupozojnë ekzistencën e kapaciteteve shtetërore. Nëse imputimi penal mbështetet mbi një model hipotetik të organizimit, duke projektuar mbi realitetin e viteve 1998-1999 standarde që i përkasin një kohe të stabilitetit institucional, atëherë ekziston rreziku që drejtësia të mos gjykojë individët për veprimet e tyre reale, por për pamundësinë e tyre për të kontrolluar një realitet që ishte në vetvete jashtë kontrollit.

(50) Ky nuk është një argument kundër drejtësisë penale ndërkombëtare, por një thirrje për rigorozitet metodologjik. Drejtësia ndërkombëtare nuk humbet legjitimitetin kur ndjek penalisht krimet individuale; ajo e rrezikon atë vetëm kur barazon fragmentimin operacional me organizim kriminal dhe kur interpreton mungesën e rendit si provë të qëllimit. Një analizë juridike e ndershme duhet të dallojë midis përgjegjësisë për veprime konkrete dhe përgjegjësisë së supozuar për një strukturë që mund të mos ketë ekzistuar kurrë në formën që kërkon narrativa e akuzës.

(51) Në fund, çështja që shtrohet nuk është thjesht juridike, por epistemologjike: si duhet të gjykojë e drejta një realitet historik të karakterizuar nga kaosi, trauma kolektive dhe mungesa e institucioneve? Nëse përgjigjja është aplikimi mekanik i modeleve të rendit institucional mbi periudha të shpërbërjes, atëherë rreziku është që drejtësia të transformojë historinë në një konstruksion juridik që i jep koherencë retrospektive një realiteti që ishte thelbësisht i fragmentuar. Pyetja përfundimtare mbetet: a po gjykohen individët për veprimet e tyre reale, apo për pamundësinë për të komanduar historinë në një moment kur vetë historia kishte humbur strukturën e saj?

__________________
¹ Raporti i Dick Marty për Këshillin e Evropës (2010-2011), i cili ngriti pretendime për krime të lidhura me UÇK dhe shërbeu si bazë politike dhe institucionale për krijimin e mekanizmave hetimorë që çuan në themelimin e Dhomave të Specializuara.

² Jurisprudenca e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY) mbi përgjegjësinë komanduese dhe standardin e "effective control", veçanërisht çështjet Prosecutor v. Delalić et al. (Čelebići), Prosecutor v. Halilović, dhe Prosecutor v. Blaškić.

³ Raportet e Human Rights Watch dhe OSCE mbi situatën humanitare dhe operative në Kosovë gjatë viteve 1998-1999, që dokumentojnë zhvendosjet masive, kolapsin institucional dhe kontekstin e konfliktit.

⁴ Raportet e OSCE Kosovo Verification Mission dhe dokumente të tjera ndërkombëtare që përshkruajnë shpërbërjen e rendit institucional dhe përshkallëzimin e operacioneve ushtarake gjatë viteve 1998-1999.

⁵ Human Rights Watch, raportet mbi konfliktin në Kosovë dhe zhvendosjet masive të popullsisë civile, që dokumentojnë fragmentimin territorial dhe situatën operative në terren.

⁶ Jurisprudenca e ICTY mbi standardin e "effective control", përfshirë çështjet Čelebići dhe Halilović, ku theksohet se kontrolli efektiv duhet të provohet përtej autoritetit nominal.

⁷ Literaturë mbi konceptin e temporalitetit juridik dhe analizën e kohës në proceset penale ndërkombëtare, përfshirë diskutimet mbi marrëdhënien midis normave juridike dhe kontekstit historik në drejtësinë tranzicionale.

⁸ Jurisprudenca e ICTY mbi standardin "knew or should have known" në kuadër të përgjegjësisë komanduese, që kërkon analizë të aksesit real në informacion dhe të mundësisë efektive për ndërhyrje.

⁹ Jurisprudenca e ICTY mbi doktrinën e përgjegjësisë komanduese, përfshirë çështjet Prosecutor v. Delalić et al. (Čelebići) dhe Prosecutor v. Hadžihasanović, ku përcaktohen elementet bazë të kësaj përgjegjësie.

¹⁰ Standardi i "effective control" si kriter vendimtar në jurisprudencën ndërkombëtare, i konfirmuar në disa vendime të ICTY dhe tribunaleve të tjera ndërkombëtare, që kërkon aftësi reale për të parandaluar ose ndëshkuar.

¹¹ Dokumentet publike procedurale dhe deklarimet zyrtare të Dhomave të Specializuara në Hagë lidhur me aktakuzën kundër ish-udhëheqësve të UÇK.

¹² Literaturë mbi drejtësinë tranzicionale dhe debatet akademike mbi neutralitetin normativ dhe rrezikun e simetrisë artificiale në gjykimet ndërkombëtare, përfshirë analizat mbi konfliktet asimetrike dhe interpretimin juridik të tyre.

¹³ Literaturë mbi teorinë e interpretimit juridik dhe temporalitetin në drejtësinë ndërkombëtare, që diskuton rrezikun e aplikimit të kategorive analitike moderne mbi realitete historike të ndryshme.

¹⁴ Analiza doktrinore mbi standardin e "reasonable measures" në përgjegjësinë komanduese dhe nevojën për ta interpretuar atë në dritën e kapaciteteve reale të komandës.

¹⁵ Raportet ndërkombëtare mbi situatën operative dhe fragmentimin institucional në Kosovë gjatë konfliktit, përfshirë dokumentet e OSCE dhe analizat mbi kolapsin e rendit institucional.

¹⁶ Dokumentime të Human Rights Watch, OSCE dhe vendime të ICTY që përshkruajnë masakrat, zhvendosjet masive dhe fushatën e dhunës sistematike kundër popullsisë civile shqiptare gjatë viteve 1998-1999.

Po ndodh...

12:00 POLITIKË

“Partia ime më hodhi në rrugë”, Dash Sula i jep fjalën Ramës: Kam tre gjëra të panegociueshme! Mesazhi për demokratët

11:54 AKTUALITET

“Kam 70 mln lekë borxh tek punëtorët”/ Detaje nga grabitja e Fibank, autori tregon pse zgjodhi këtë bankë: Armën e kam që prej viti 1997

11:47 POLITIKË

Kryeinspektori i Përgjithshëm/ Rama prezanton para stafit "tradhëtarin e PD, Dash Sulën!

11:42 SPORT

Ja me kë e fillon dhe e mbyll Shqipëria Ligën e Kombeve, kalendari i plotë i aktivitetit

11:41 AKTUALITET

Vdekja e biznesmenit italian pas operacionit në stomak, Prokuroria e Tiranës nis hetimet

11:27 POLITIKË

Rama mbledh me urgjencë kabinetin qeveritar, ndan porositë dhe meraqet e tij për vijimësinë

11:22 POLITIKË

Belind Këlliçi: Nuk shkel asnjë ambasador i huaj në PD për shkak të Sorosit!

11:19 POLITIKË

Gjokutaj 'shpërthen' ndaj deputetëve demokratë! I shkruan Berishës: Nuk pipëtinë ndaj sulmeve të Sara Miles dhe Zegjine Çaushit

11:09 AKTUALITET

AKU bllokon mbi 2.4 ton djath kaçkavall dhe fruta të thata në tregun Agro Ushqimor-Tiranë! Rezultuan të pasigurta për konsum

11:00 POLITIKË

Emrat e ekspertëve/ Mblidhet Komisioni i Reformës Zgjedhore, PD sërish në tryezë me PS

10:52 AKTUALITET

Atentati i Rinasit me dy viktima/ Ekzekutimi i Gilmando Danit dhe Muçi Shaljanit, i kalon SPAK: Grup i strukturuar kriminal

10:43 AKTUALITET

Përplasja fizike në studio me Berat Buzhalën, flet Alabatros Rexhaj: Situata ishte ndryshe nga sa u pa në video

10:29 POLITIKË

Portet do jepen pa garë! Investitorët strategjikë, kontroll privat mbi bregdetin me bekimin e Qeverisë

10:19 AKTUALITET

Grabitja e mbetur në tentativë te ‘FiBank’, policia jep detaje: Autori mori 8 milionë lekë nën kërcënimin e armës së zjarrit

Dua të lexoj më shumë lajme