Një popull që nuk lexon, sundohet nga ai që kontrollon ekranin

Një mik më thoshte një ditë se i pëlqejnë ato që shkruaj, por a mund të shkruaja më shkurt! Po jetojmë në një kohë që nuk kemi durim të lexojmë.

Dikur pushteti kishte frikë nga libri. Sot nuk ka më nevojë ta ndalojë. I mjafton ta bëjë të padurueshëm. Nuk ka nevojë të djegë biblioteka. Mjafton ta mbushë ekranin me aq shumë zhurmë, skandale, video dhe lajme të çastit, sa qytetari të mos ketë më kohë dhe përqendrim për të lexuar disa faqe rresht.

Kjo është varfëria e re: jo mungesa e informacionit, por mungesa e vëmendjes.

Njeriu i sotëm lexon tituj, komente, mesazhe dhe mbishkrime videosh, por gjithnjë e më pak libra, studime, ligje dhe analiza të plota. Ai di të lexojë fjalët, por shpesh humbet aftësinë për të ndjekur një argument, për të dalluar faktin nga opinioni dhe provën nga manipulimi. Kjo është shoqëria postletrare: e rrethuar nga fjalët, por gjithnjë e më larg mendimit.

Leximi nuk është luks

Leximi i thellë nuk është thjesht hobi. Ai është ushtrim i mendjes. Na mëson të ruajmë vëmendjen, të kuptojmë një argument që nuk është i yni dhe ta gjykojmë përpara se ta pranojmë ose ta hedhim poshtë. Na mëson se realiteti nuk ndahet gjithmonë në të mirë absolute dhe në të keqe absolute.

Pa këtë disiplinë, demokracia dobësohet. Demokracia nuk mbahet vetëm nga zgjedhjet, por nga qytetarë që mund të lexojnë, të krahasojnë, të kujtojnë dhe të gjykojnë.

Algoritmi kundër librit

Libri kërkon heshtje. Algoritmi kërkon shqetësim. Libri të kërkon të qëndrosh. Platforma të mëson të kalosh. Libri ndërton kuptimin ngadalë. Videoja e shkurtër kërkon reagim të menjëhershëm. Algoritmi nuk është krijuar për të na bërë më të mençur, por për të na mbajtur sa më gjatë në ekran. Prandaj rënia e leximit nuk është vetëm problem individual. Ajo lidhet me një ekonomi që fiton nga copëtimi i vëmendjes.

Në këtë model, qytetari që lexon i qetë për dy orë është një konsumator i humbur.

Politika e ekranit

Pasojat janë edhe politike. Në një shoqëri që nuk lexon thellë, slogani mund argumentin, videoja mund dokumentin dhe zemërimi mund faktin. Politika nuk ka më nevojë të shpjegojë. Ajo duhet të emocionojë. Nuanca shihet si dobësi. Kompleksiteti si paaftësi. Politikani më i suksesshëm nuk është domosdoshmërisht ai që kupton më mirë shtetin, por ai që kupton më mirë algoritmin.

Ky është terreni ideal i populizmit: armik i qartë, zgjidhje e thjeshtë, etiketë e përsëritur.

Shqiptarët po hyjnë në post-lexim, pa e përfunduar epokën e leximit

Për shoqëritë shqiptare, rreziku është edhe më i madh. Ne po hyjmë në epokën postletrare pa e konsoliduar plotësisht kulturën e leximit. Tirazhet janë të vogla, bibliotekat të dobëta dhe debati publik dominohet nga televizioni, portali dhe rrjeti social.

Njerëzit shpesh komentojnë një shkrim pa e lexuar, kundërshtojnë një libër pa e hapur dhe ndërtojnë gjykime historike mbi një fotografi ose video të shkëputur nga konteksti. Një titull shpërndahet më shumë se një studim. Një shpifje ecën më shpejt se një përgënjeshtrim i dokumentuar.

Kështu hapësira publike nuk drejtohet nga argumenti më i mirë, por nga materiali që prodhon reagimin më të madh.

Kur historia kthehet në video

Një popull që nuk lexon dokumentet e veta humbet kontrollin mbi historinë e vet. Pa kulturën e burimit, arkivit dhe verifikimit, historia kthehet në mitologji politike. Një citim i rremë mund të përsëritet mijëra herë dhe një figurë historike mund të shpallet hero ose tradhtar sipas nevojës së ditës.

Kur qytetari nuk lexon, nuk verifikon. Kur nuk verifikon, varet nga ndërmjetësi: politikani, propagandisti, predikuesi, influencuesi ose pronari i medias.

Kështu humbja e leximit bëhet humbje e autonomisë.

Shkolla nuk duhet t’i dorëzohet fragmentit

Përballë rënies së vëmendjes, shkolla nuk duhet ta ulë nivelin. Librat e plotë nuk mund të zëvendësohen vetëm me fragmente, eseja me prezantime dhe argumenti me teste.

Të lexosh një roman të plotë është stërvitje e kujtesës, imagjinatës dhe përqendrimit. Të shkruash një ese është mënyrë për të kuptuar nëse mendimi yt qëndron. Shkolla që heq vështirësinë nga arsimi nuk e ndihmon nxënësin. E lë atë të pambrojtur.

Inteligjenca artificiale: Mjet apo zëvendësim i mendimit?

Inteligjenca artificiale mund të ndihmojë në kërkim, përmbledhje dhe redaktim. Por ka dallim mes përdorimit të saj për ta zgjeruar mendimin dhe përdorimit të saj për ta shmangur atë.

Të shkruarit është i vështirë sepse mendimi është i vështirë. Gjatë shkrimit zbulojmë boshllëqe, kundërthënie dhe argumente të dobëta.

Nëse makina e bën të gjithë këtë për ne, marrim produktin pa kaluar nëpër mësimin. AI duhet të jetë mjet, jo zëvendësues i gjykimit.

Pabarazia e re

Leximi i thellë nuk do të zhduket plotësisht. Rreziku është që të bëhet privilegj i një pakice. Një pakicë do të dijë të lexojë ligje, kontrata, raporte dhe dokumente. Shumica do të presë që dikush t’ua shpjegojë.

Dhe ai që shpjegon, kontrollon.

Qytetari që nuk lexon dot ligjin varet nga politikani që i thotë çfarë përmban. Punëmarrësi që nuk kupton kontratën është më i dobët. Votuesi që nuk ndjek dot një argument është më i cenueshëm nga slogani.

Prandaj leximi nuk është vetëm çështje kulture. Është çështje pushteti.

Libri si akt rezistence

Në një botë ku çdo platformë kërkon vëmendjen tonë, të lexosh një libër është bërë akt rezistence.

Është refuzimi për t’ia dorëzuar çdo minutë algoritmit. Është pranimi se jo çdo gjë e vlefshme vjen shpejt. Është ushtrimi i së drejtës për të menduar pa ndërprerje.

Rreziku i epokës sonë nuk është se do të humbasim librat. Rreziku është se do të humbasim njerëzit që mund t’i lexojnë me durim, t’i kuptojnë me thellësi dhe t’i gjykojnë me mendjen e tyre.

Dhe kur kjo ndodh, pushteti nuk ka më nevojë të kontrollojë bibliotekën.

I mjafton të kontrollojë ekranin.

Po ndodh...

16:02 FJALEKRYQI

Skemë kampionësh 14 korrik

15:41 EKONOMI&SOCIALE

Çmendet drejtori i Doganës së Durrësit: Mallrat shkarkohen vetëm me miratimin tim

15:41 MISTERE&KURIOZITETE

Dështon plani australian që synonte t’i mbante fëmijët larg rrjeteve sociale

15:20 SPORT

Yamal mesazh Francës: Për ditëlindje do t’i bëj vetes dhuratë një udhëtim në New York

15:06 BOTA

Megaoperacion policor Reggio Calabria/ 79 të arrestuar në operacionin kundër rrjetit mafioz “Ndrangheta”

14:57 KOSOVA

“Retorikë e papranueshme”, BE dënon deklaratën e ministres serbe për “spastrimin etnik” të Kosovës

14:42 AKTUALITET

Tërhoqi zvarrë protestuesin në Zvërnec, Gjykata e Apelit nxjerr nga burgu një prej rojeve private të “Major Security”

14:32 AKTUALITET

Arti fierak në zi, ndahet nga jeta ikona e humorit, Todi Llupi

14:12 AKTUALITET

Dyshimet për abuzim 3 milionë euro, shkarkohet drejtoresha e Postës së Durrësit

13:57 AKTUALITET

Gjykatat i dhanë të drejtë, por nuk futet dot në Aeroportin e Vlorës, Pacolli thirrje SPAK: Na është bërë presion! Ka mashtrim, falsifikime e ndërhyrje në gjyqet tona

13:41 SPORT

Të festosh edhe kur nuk fiton, lojtarët e Norvegjisë priten si heronj në Oslo

13:25 AKTUALITET

Aksident në Vlorë, drejtuesit e mjeteve përfshihen në sherr pas përplasjes

13:18 POLITIKË

PD rinovon kupolën drejtuese, nesër gara, Noka drejt rikonfirmimit. Zbardhen emrat që përfliten

13:03 POLITIKË

Tensione te Kryesia e Kuvendit/ Erion Braçen e lëshojnë nervat dhe shtyn me duar gazetarin: Ik, B***Q**ë!

Dua të lexoj më shumë lajme