FLASH NEWS
Former factory in Laç emits toxic substances/ Decades of pollution, victims and silence from the state
2026-01-15 20:51:11 / AKTUALITET
Former Albanian enterprises were once considered one of the national prides of the Republic of Albania, especially during the communist regime. Now, left in oblivion like the Laçi superphosphate plant or the Kuçovë oil mechanical plant, they are considered environmental hazards for the health of the community and cities where they were born.
Official data reports that these ruins still contain dangerous elements, such as copper, arsenic, oil, in significant quantities, up to thousands of tons of chemical waste. These elements penetrate the water substrata of the land where they were built. The buildings, which were once fortresses for economic support, are now buildings with moldy walls, the collapse of which has claimed the lives of many residents of the area over the years.
Annual reports suggest that protective and clean-up layers be put in place for these former enterprises. A document has also been approved, which deals with waste management, based on a fund of more than 60 million euros. However, on the horizon, problems continue, chemical waste still endangers the lives of communities, public funds are not visible and responsibility is passed from one institution to another.
Former Superphosphate Plant in Laç
If you travel through cities that once prided themselves on the rise and development of enterprises as an economic epithet, these cities now bear the last remains of these factories, waiting to be looked at after three decades of abandonment.
One of the cases is the former Superphosphate Plant in Laç. “Born” in 1967, this enterprise turned Laç from a village with a small population into one of the most developed industrial cities of the communist regime. And not only that. This birth of activity brought growth and development of the inhabitants, both in economic and socio-cultural terms.
Engineers, chemists, and various experts came from southern Albania as the plant was built and the number of jobs kept increasing. Work was converted into three shifts, so that activity would not stop at any moment and every task would be carried out with precision.
"The city was carefully selected because it was where both the railways and the highways intersected. And all industrial products were easily collected through transport in that place. But from a village with two or three inhabitants, it turned into an industrial city where the inhabitants not only lived, but also worked near the factory," said anthropologist Alfred Halilaj. He further added that the factory was desirable because it was also close to the capital, offering career opportunities.
Në pamje të parë të këtij qyteti të sapolindur prej krijimit të një uzine me teknologjitë më moderne të ardhur nga Kina, në atë kohë, faktikisht problemet sa kishin nisur.
“Tani probleme të përditshme domethënë, dihej që reparte të caktuara, sidomos gjithë uzina ishte e klasifikuar që kishte ndotje kimike. Aq më tepër, që në qoftë se flitet për pesticide, qoftë undicide, qoftë insekticide, dihet që vetë fjala acide dhe pesto pesë janë për të vrarë”, tha Magdalena Cara, ish-teknologia e Uzinës së Superfosfatit në Laç.
Në një eksperiencë dy-vjeçare në Kombinatin Metalurgjik të Laçit, prej vitit 1988-1990, ish-teknologia tregoi se aty prodhoheshin elementët kryesorë të bujqësisë siç ishte superfosfati pluhur, florosilikati i natriumit, sulfati i bakrit etj. Këto kimikate krijonin probleme në frymëmarrje, depozitime, kalcifikime në mushkëri.
“Unë kisha në atë kohë edhe vdekje në uzinë, punëtorë të vinçit që punonin te superfosfati pluhur, në moshën e 54-vjeçe ose 50 vjeçe. Kemi patur dy-tre vdekje me ato në uzinë, thjesht nga ekspozimet, që kishin këto punëtorë”, thotë më tej ish-teknologia Cara. Ajo shton se “antidoti” i vetëm që u jepej të gjithë stafit të uzinës ishte një gjysëm litri qumësht pluhur, i përzier me ujë, kinse për të larguar ekspozimet e kimikateve. “Aty ka qenë një, si të thuash, në kohën që unë kam punuar, ka qenë dhe piku i punës, por edhe piku i varfërisë në atë kohë.”
Ditët në kalendar iknin, koha kalonte dhe rënia e bustit të diktatorit, solli edhe rënien e ndërmarrjeve të mëdha. Ishte fillimi i viteve 2000, i cili shënoi mbylljen e Uzinës së Superfosfatit në Laç, duke lënë kështu shumë njerëz të papunë. Pas nuk u la vetëm kaq.
Hyrja e supozuar e kësaj sipërfaqeje prej 38 hektarësh, që dikur gumëzhinte nga puna 24 orarëshe, tashmë mbizotëron vetëm zhurma e makinave që kalojnë në rrugën ngjitur dhe heshtja e elementëve të cilët janë të rrezikshëm për shëndetin e komunitetit përreth. Këta elementë nuk janë larguar asnjëherë, që nga fillimi i uzinës e deri në gjendjen që është sot, duke rrezikuar jetën e njerëzve në një formë apo në një tjetër.
Një nga nënproduktet që prodhoheshin në uzinë ishte një lloj insekticidi, më saktë florosilikati i natriumit, që jashtë shtetit përdorej për industrinë kimike dhe kishte efekte mjaft toksike. Ndërkohë, që ekspertët bënin neutralizime me gëlqere për nivelet e larta të acideve, gëlqerja hidhej në kanalet e shkarkimit, duke qëndruar aktive dhe më pas duke shkaktuar probleme në frymëmarrje, dëmtime në lëkurë, sy etj.
Magdalena Cara shton se në atë kohë nuk i kushtohej shumë vëmendje ndërgjegjësimit të efekteve anësore, sidomos ato mjedisore. Më tej, ajo tregon një rast ku për vetëm një defekt tavani të rrezikshëm, të cilin ajo dhe ekipi i saj duhet ta ekzaminonin, ishin pajisur me maska kundragaz dhe kostume L1.
“Ju ndoshta s’e keni dëgjuar, por ka qenë një lloj kostumi i përdorur në ushtri, në zbor që ne bënim. Sidomos ne që ishim toga, duhej të ekspozoheshim ndaj kimikateve me kundragaz dhe imagjinojeni se sa e rrezikshme ishte kjo pjesë. Nuk kishte ndërgjegjësim për t’u mbrojtur por në ambiente të caktuara, që kishte pluhur, kishte substanca toksike, që do hyje për avari ose për të vlerësuar situatën, patjetër duhet të visheshe me të gjitha mjetet mbrojtëse, që ishin mjete mbrojtëse kundër lëndë helmuese luftarake se kjo ishte në atë kohë dmth”, rikujton ish-teknologia.
Ndërkohë, gjatë viteve, uzina filloi të degradohej. Këta gjigandë metalikë që dikur ishin strehë punësimi, në ditët e sotme, kanë mbetur rrënoja, mure me myk, shembja e të cilave nga momenti në moment vazhdon të rrezikojë jetët e banorëve.
Një në dy godina kanë gërmadha tullash dhe fije metalike të nxjerra, si pasojë e mbledhjes së skrapit, në këmbim të një vlere monetare. Në këto gërmadha kanë humbur jetën njerëz të komunitetit, të cilët shihnin si shpëtim për ta dhe familjet e tyre uzinën e lënë në harresë.
“Më pas, pas viteve ’90, më vonë që nuk përdorej më, personat që kanë shkuar për të tërhequr skrap, kanë mbetur viktima. Dhe kjo ka qenë një alarm që ne kemi ngritur disa herë dhe vazhdojmë ta ngremë akoma duke qenë se po të shkojsmë edhe sot në territorin e ish-Uzinës së Superfosfatit është lehtësisht e aksesueshme dhe çdo individ mund të hyjë aty, duke e lidhur këtë edhe me qasjen se komuniteti i Kurbinit relativisht është një komunitet i varfër”, ka thënë për “Vetting”, Elsa Sula, drejtoresha e Qendrës Rinore “Sebastia” në Laç.
Vetëm brenda 14 vitesh kanë humbur jetën pesë persona, si pasojë e shembjes së mureve mbi ta.
Në vitin 2004, familja Gjoka humbi kryefamiljarin e saj, duke nxjerrë hekur për shkak të kushteve ekonomike. Fatin e tij të keq e tërhoqi dhe djali i tij në vitin 2016. Ndërsa në vitin 2013, gërmadhat morën me vete dhe të riun 18-vjeçar Gjin Lleshajn, i cili që në atë moshë e kishte parë uzinën si një formë mbijetese për të dhe familjen e tij.
Viktimat më të fundit janë në vitin 2018, dy shokët Drilon Lamaj 27-vjeç dhe Dashamir Hajna 28-vjeç në atë kohë. Kushtet e vështira ekonomike, papunësia ishin elementë vdekjeprurës që gjenin një farë shprese te mbetjet metalike të ish-uzinës.
Rrezik për këtë komunitet nuk janë vetëm tullat dhe metalet për skrap, por edhe mbetjet e rrezikshme të lëna pas që pas mbylljes së uzinës. Në pjesë të ndryshme të uzinës shpesh gjenden vende pa bimësi, toka e të cilave ka një ngjyrë specifike, e cila të konfirmon se mbetjet e rrezikshme janë ende aty.
“Në mëngjeset që ka vesë dhe nga lagështia ndihet era e pestidicideve. Pra, kjo edhe në syrin e dikujt, si në rastin konkret timin, që nuk jam eksperte mjedisi e kuptoj që aty ka helme ose ka pesticide dhe është tokë e kontaminuar. Detaj tjetër është në ditët me shi, pellgjet që mbushen me ujë kanë një lloj ngjyrë specifike, që tregojnë se aty mund të ketë pesticide dhe mund të ketë edhe lëndë helmuese”, shton më tej drejtoresha e qendrës rinore.
I pari dhe i vetmi studim i tokës i kryer në këtë zonë është bërë në vitin 2000 nga Programi i Mjedisit i Kombeve të Bashkuara, ndryshe njohur si UNEP. Ky studim i përmendur edhe në Vlerësimin Mjedisor Strategjik të Bashkisë Kurbin të vitit 2016, e cilëson Uzinën e Superfosfatit dhe Fabrikën e Bakrit në Laç si “hot-spot”-e të problematikave mjedisore. Rezultatet e analizave të tyre evidentuan shfaqjen e elementëve të arsenikut dhe bakrit, të cilët mund të kontaminonin burimet e ujit të pijshëm, nëpërmjet ujërave të shiut.
Sipas tyre, vendgrumbullimi i mbetjeve është ngritur pa bërë ndonjë përgatitje paraprake të tokës, pa vendosur shtresë mbrojtëse të poshtme apo pa ndërtuar një sistem drenazhimi për të larguar infiltrimet.
Ata shtonin se akuiferi i sipërm dytësor i shtresës ujëmbajtëse mendohet të jetë i ndotur.
Po ashtu, mendohet se shtresat ujëmbajtëse nëntokësore rridhin drejt disa fushave me puse uji të pijshëm, që ndodhen në pjesën e poshtme të fabrikës. Ndërkohë, u zbulua po ashtu se toka përreth Fabrikës së Bakrit është e ndotur dhe e kontaminuar nga kimikate të ndryshme të cilat përdoreshin gjatë procesit të prodhimit si hekur, squfur, oksid metalesh, asbest etj. Ata e vlerësuan ndotjen në rreth 3100 ton të shpërndarë në gati 12 hektarë toke.
Ndërkohë, përgjatë 25 viteve të fundit, edhe pse ka patur raportime vdekjesh si pasojë e elementëve kimikë, por edhe të degradimit të uzinës, nuk ka patur informacione aktuale rreth gjendjes aktuale të ish-uzinës dhe të ish-ndërmarrjeve të tjetra, pasi po i njëjti studim është përdorur dhe nga institucionet shqiptare në raportet mjedisore të tyre.
Agjencia Kombëtare e Mjedisit ka bërë të ditur se në Programin Kombëtar të Monitorimit të Mjedisit për vitin 2025 se ish-Uzina e Superfosfatit në Laç ka rreth 60 kilogramë mbetje për përdorim laboratorik dhe 30 mijë ton mbetje hekuri. Shifër kjo e deklaruar edhe në Raportin e Gjendjes së Mjedisit për vitin 2021, i cili po ashtu shton se mbetjet janë të depozituara në zonën e fabrikës, e cila nuk ka përsëri asnjë sistem mbrojtës apo filtrimi të mbetjeve.
Këtë e mbështet edhe Raporti i Gjendjes Mjedisore për vitin 2024, i cili thotë se ende fabrikat dhe uzinat lëshojnë metale të rënda dhe kimikate të rrezikshme në ujërat sipërfaqësorë.
This enterprise was once owned by the Kurbin Municipality, but later its responsibility was transferred to the Ministry of Finance. On the other hand, a 2013 Council of Ministers Decision decided that the enterprise should be transferred to the Ministry of Infrastructure and Economy, turning the former factory into a company in liquidation.
Meanwhile, on February 22, 2021, the "Sebastia" Youth Center based in Laç-Kurbin, undertook a national petition regarding the Superphosphate Factory, where they asked the Ministry of Infrastructure and Economy to draft a detailed plan for the dismantling of this facility, the packaging and relocation of hazardous chemical waste to a safe location, as well as the drafting and implementation of a rehabilitation project for the former Plant.
So far, 724 signatures have been received, but there has still been no improvement in the condition of the factory, leaving the community waiting. Meanwhile, the young people of Laç have often suggested that after proper rehabilitation and cleaning, the factory be returned to a space for cultural and tourist activities, such as use for theater stages, film shoots, a museum to show life at that time, or even painting the tall chimneys.
"They are buildings that speak with their silence and the state must intervene so that that silence can make a sound, tell a story and, why not, return to serve the residents, now in a different historical and cultural context," says anthropologist Alfred Halilaj./ By Desada Sadiku, Vetting Show
Happening now...
Germany, the "curse" of Rama and Berisha
Nga Bato Kosova
ideas
The opposition must and will be bigger than an individual.
Nga Taulanda Jupi
Violent protests as group therapy
Nga Roland Lami
Those who mocked and attacked Basha
Nga Ermal Peçi
top
Alfa recipes
TRENDING 
services
- POLICE129
- STREET POLICE126
- AMBULANCE112
- FIREFIGHTER128